Sztuka w badaniach wizualnych

Relacje praktyki artystycznej i badań humanistycznych są niejednoznaczne. Z jednej strony, nadal w środowisku naukowym spotykamy się z wyraźnym odróżnieniem działania artystycznego od procedur badawczej i dystansem wobec tego pierwszego. Z drugiej strony wielu badaczy z nadzieją patrzy w stronę sztuki dostrzegając w niej istotne pożytki dla rodzących się nowych metodologii i metod badawczych. Nie ograniczają się one do sztuk wizualnych, lecz do działalności twórczej wszelkiego rodzaju transmedialnej i performatywnej. Wyróżnić można, co najmniej cztery zasadnicze podejścia do praktyki artystycznej, oparte na odmiennej perspektywie autora. 

  1. Działanie sztuk?

Dorothea von Hantelman [Hantelman 2010], analizując przykłady współczesnej praktyki artystycznej, zwraca uwagę na działania podejmujące kwestią dyskursu kulturowego i społecznego (funkcjonowanie instytucji sztuki, kwestie wspólnoty, dzieł wobec rynku, polityzacji archiwum). Przykładami twórców mieszczących się w tym obszarze mogą być tu Jeff Koons, Tino Seghal, Daniel Buren. Ważne jest to, jak artyści mogą tworzyć i kreować społeczne relacje [tam?e: 9] Działanie sztuką odnosi się również do obszaru praktyk artystycznych (np. Thomas Struth, Museum photographs, 1989) analizujących działanie muzeów i galerii jako specyficznego dla zachodnioeuropejskiej kultury dyskursu [Bal 2010] oraz ich wpływu na społeczne życie. Wiele działań ma charakter sztuki partycypacyjnej [Bishop, 2012] 

  1. Artysta jako badacz

Drugie spojrzenie pozwala uznać praktykę artystyczną za jedną z metod badań humanistycznych. Artysta może być tu "socjologiem" (np. Zofia Rydet, Zapis socjologiczny, lata 80., Allan Sekula, Fish Story, 1995), etnografem (C.S. Curtis, North American Indians, czy też działaczem społecznym (Martha Rosler, If You Lived Here, 1991). Działania zmierzają do rozpoznania metodami artystycznymi problemu społeczno-kulturowego i zajęcia wobec niego stanowiska często za pomocą działań performatywnych. Przedmiotem tych artystycznych badań jest kultura i jej konteksty, zaś metoda jest interdyscyplinarna [Foster 2010: 213-216]. Działania, które w latach 60. i 70. nazywane są "socjologicznymi", "etnograficznymi" umieszczane są często w obszarze "sztuki publicznej" [Kwon 1997] lub "sztuki miasta". Inspiracją dla inicjatorów działań są również metody ekonomii czy nauk biologicznych. Materia dzieł wykracza poza dyscyplinarne rozróżnienia sztuk plastycznych, stając się inter- lub transmedialną. Twórcy, wykorzystując statystyki, dokumenty, raporty miejskie i filmy kwestionują sytuację społeczną, poprzez krytyczną analizę systemów opisu i wizerunków grup społecznych, mniejszości etnicznych i genderowych.  

  1. Badania oparte na sztuce (Art-Based-Research)

Według Susan Finley praktyka artystyczna pełni w badaniach dwie podstawowe funkcje: są to demaskowanie opresji oraz zmiana istniejących praktyk [Finley 2009: 71]. Przydatność narzędzi artystycznych (wizualne, muzyczne, taniec, poezja czy tworzenie opowieści) polega na tym, że pozwalają one na indywidualizację wypowiadanego doświadczenia i uaktywnienie badanych jednostek. Poprzez naukę krytycznego patrzenia i czytania dominujących obrazów i tekstów poszerzają obszar emancypacji podmiotów oraz otwierają pole dyskusji, poprzez uwzględnienie niejednorodnych doświadczeń badanych. Zwolennicy badań opartych na sztuce kwestionują potoczne rozróżnienie emocjonalnej sztuki i poznawczej funkcji nauki. Dzięki temu dostrzegają i wykorzystują zjawiska nieobserwowalne i niewyrażalne w ramach praktyki naukowej. Działania takie mają przede wszystkim aktywizacyjny potencjał, istotny dla kulturowych wspólnot i tożsamości, dlatego szczególnie chętnie wykorzystywany jest w nurtach pedagogiki, animacji kultury, studiach miejskich.  

  1. Wsparcie badań naukowych materiałem wizualnym

Ten rodzaj związków sztuki i badań naukowych najsilniej z wymienionych instrumentalizuje techniki artystyczne. Gillian Rose [Rose 2010: 237-250] pisze tu o materiale wizualnym jako wsparciu projektu badawczego. Wyróżnia m. in. takie techniki jak wywiad na podstawie fotografii (inaczej wywiad fotograficzny, photo-elicitation), czy też dokumentacje fotograficzne i filmowe. Ich celem jest bardzo przede wszystkim wizualne uogólnienie  danie odbiorcy ogólnego wrażenia na temat badanego problemu (John Berger i Jean Mohr, A Seventh Man, 1975) lub też uchwycenie "tekstury" analizowanego środowiska (Tim Edensor, Industrial Ruins, 2005). Za podejściem takim kryje się przekonanie, że materiał wizualny oddziałuje na odbiorcę inaczej niż tekstowy i pozwala dotrzeć do innego rodzaju doświadczeń. Jednak Luc Pouwels odróżnia mimetyczne i ekspresyjne wykorzystania materiału wizualnego, podkreślając, że "wierna" reprodukcja nie wyklucza autorskiej ekspresji badacza obie zawierają potencjał poznawczy [Pouwels 2011: 25-26]. Inna funkcję jeszcze pełnią materiały wizualne stosowane w studiach miejskich, geografii i ekologii kulturowej, stanowiąc komparatystyczny materiał historyczny, np. re-fotografia w badaniach zmian pejzażu kulturowego (Mark Klett i Byron Wolfe, Reconstucting the View: The Grand Canyon Photographs, 2007).  

Bibliografia:

Bal M. (1996), Double Exposures: the Subject of Cultural Analysis, London, New York: Routledge.

Bishop C. (2012), Artificial Hells: Participatory Art and the Politics of Spectatorship, London: Verso.

Finley S. (2009), Badania posługujące się sztuką. Rewolucyjna pedagogika oparta na performensie, [w:] Metody badań jakościowych, tom 2, (red.) N. K. Denzin, Y. S. Lincoln, Warszawa: PWN.

Foster H. (2010), Artysta jako etnograf, [w:] Powrót Realnego. Awangarda u schyłku XX wieku, przeł. M. Borowski, M. Sugiera, Kraków: Universitas.

Hantelman D. von (2010), How to Do Things with Art, Berlin, Zurich: JRP Ringier & Les Presses du Réel.

Kwon M. (1997), One Place after Another: Notes on Site Specificity, “October”, vol. 80.

Pouwels L. (2011), Zwrot wizualny w badaniach i komunikacji wiedzy, [w:] Badania wizualne w działaniu. Antologia tekstów, red. M.Frąckowiak, K.Olechnicki, Warszawa: Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana.

Rose G. (2010), Visual Methodologies. An Introduction to the Interpretation of Visual Materials, Los Angeles, London, New Delhi: SAGE.

Marianna Michałowska