Miejsce

„Miejsce” jest jednym z kluczowych pojęć refleksji teoretycznej prowadzonej w ramach geografii humanistycznej i kulturowej, psychologii środowiskowej, antropologii, socjologii, studiów kulturowych, kulturowych studiów miejskich oraz niektórych nurtów architektury i urbanistyki. Mobilizuje się je także na gruncie szeregu inter- i trans-dyscyplinarnych badań empirycznych, w tym m.in. nad: praktykami zamieszkiwania, domem, przesiedleniami oraz naturą więzi łączącej człowieka z jego otoczeniem przestrzennym, społecznym i kulturowym (Bell i in. 2004: 77).

  1. Orientacja fenomenologiczna w badaniach nad miejscem

Rozwój zainteresowania kategorią miejsca w naukach społecznych i w humanistyce przypadł na lata 70. XX wieku (Barker 2005 s. 401). Główną inspiracją powstających wówczas koncepcji miejsca, nazywanych „klasycznymi” (Lewicka 2014: 228), stanowiła fenomenologia, co przełożyło się na rozumienie miejsc jako wytworów ludzkiej intencjonalności (Bańka 2002: 141). Oznacza to, że dla badaczy związanych z „orientacją fenomenologiczną” (Bell i in. 2004: 486) miejsce jest nie tylko zjawiskiem przestrzennym, ale przede wszystkim świadomościowym. Traktuje się je jako pewną „lokalizację” (Lewicka 2014: 227) bądź „ograniczoną przestrzeń” (Barker 2005: 517), powoływaną do życia w „procesie tworzenia znaczenia” (tamże). Charakter tego procesu jest bardzo złożony. Na przykład w przypadku miejsc jakimi są domy, znaczenia wytwarzane są zarówno poprzez „obecność fizyczną” jak i „rytuały społeczne” (Seamon 1979 za Barker 2005: 404). W niektórych koncepcjach wspomnianego nurtu miejsce definiowane jest w opozycji do konotującego ruch pojęcia przestrzeni (Yi-Fu Tuan 1987). Zdaniem Yi-Fu Tuana „miejsce jest pauzą w ruchu” (tamże: 175) i w kontraście do płynnej, nierozpoznanej przestrzeni określa je „stałość” (tamże: 177). Z podobnym ujęciem miejsca mamy do czynienia w koncepcji Christiana Norberga Schulza. Według niego miejsca to „podstawowe elementy przestrzeni egzystencjalnej” człowieka (Norberg-Schulz 2000: 39), którym przypisać można cechy, takie jak „bliskość, ciągłość i ograniczenie” (tamże: 78). Miejsca stanowią wyodrębniające się z tła figury, których tożsamość materializuje się w postaci genius loci (tenże 1980). Charakter genius loci danego miejsca jest, w koncepcji Norberga-Schulza, niezależny od aktywności ludzkiej (Bell in. 2004: 486) i stanowi wyraz fizyczno-przestrzennych jakości środowiska (Bańka 2002:140). Miejsce ma w tym ujęciu charakter raczej „statyczny” (tamże: 140) i podobnie, jak w przypadku innych klasycznych koncepcji, określa je „historyczna ciągłość” i „autentyzm” (Lewicka 2014: 228).

  1. Formy związków człowieka z miejscem i ich przeobrażenia

W refleksji nad problematyką miejsca, podejmowaną przez badaczy związanych z orientacją fenomenologiczną, istotną rolę odgrywa pytanie o charakter związków, które łączą podmiot z jego otoczeniem przestrzennym. Najbardziej podstawową formą takiego związku jest „przywiązanie do miejsca” (place attachment) (Bell i in. 2004: 76). Ten typ więzi z miejscem „rozwija się w czasie” (tamże: 500) i ma charakter „intymnego doświadczenia” (Yi-Fu Tuan 1987: 213), któremu towarzyszy kumulacja praktycznej, niedyskursywnej wiedzy przestrzennej. Przywiązanie do miejsca przejawia się na przykład w zjawisku identyfikacji i głębokiej więzi z miejscem zamieszkania (Lewicka 2008: 128; Yi-Fu Tuan 1987: 242). Jednym z jego aspektów jest „zakorzenienie w miejscu” (rootedness in place) (Yi-Fu Tuan 1987: 247; Bańka 2002:140-141; Bell i in. 2004: 76; Smaldone i in. 2008: 481-482). Przywiązanie do miejsca jest doświadczeniem indywidualnym i grupowym (Bell i in. 2004: 78), a jego podstawą mogą być zarówno materialne cechy miejsca, jak i „historia interakcji społecznych, jakie w nim nastąpiły” (tamże: 78). Związek podmiotu z jego otoczeniem przestrzennym może przybierać także formę „poczucia miejsca” (sense of place) (Bańka 2002: 140-141). Od przywiązania różni się ono bardziej intelektualistycznym zabarwieniem oraz rodzajem poznawczego „dystansu”, który pozwala postrzegać miejsce jako obiekt estetycznej kontemplacji (tamże: 141). Ten rodzaj urefleksyjnionej więzi z miejscem przekształca je w świadomości jednostki w „konstrukcję pojęciową” (Yi-Fu Tuan 1987: 247). Formy związków człowieka z miejscem mogą podlegać modelowaniu przy użyciu narzędzi architektury czy planowania przestrzennego. Mówi się na przykład o „wywoływaniu poczucia miejsca” przez planistów (tamże: 13), czy o praktykach „wytwarzania miejsc” (placemaking). Krytycy narzędziowego podejścia do wytwarzania miejsc (Mitchell 2008, Zukin 1995) zauważają, że sprzyja ono ich komercjalizacji, co podporządkowuje miejsca rytmom akumulacji kapitału i przekształca je w krajobrazy wizualnej konsumpcji. Obserwowalne w skali globalnej zjawisko przekształcania miejsc w towary prowadzi jednocześnie do minimalizacji znaczenia tych form więzi z miejscem, które oparte są na długim trwaniu. Tak pojęte procesy odmiejscowienia społeczeństw stymulowane przez praktyki związane z ekonomią symboliczną miast (Scott 2000; Zukin 1995), wzmacniane są przez popularyzację tradycyjnych i rozwój nowych form mobilności (Urry 2009). Badania nad wpływem mobilności na charakter związku człowieka z miejscem prowadzone są zarówno w perspektywie diachronicznej, jak i synchronicznej. Pierwszy typ badań koncentruje się na uchwyceniu historycznej zmienności form tego związku. Drugi pokazuje ich historyczne współwystępowanie na różnych poziomach struktury społecznej, poddając je waloryzacji pod kątem kryterium adaptacyjności do warunków życia w epoce postfordyzmu. Problematyzację tych zjawisk, w ujęciu synchronicznym, odnajdziemy między innymi w pracach Manuela Castellsa, który przeciwstawia sobie dwie formy współczesnego zamieszkiwania: uprzywilejowaną pod względem możliwości działania i dostępu do informacji „przestrzeń przepływów” i anachroniczną „przestrzeń miejsc” (Castells 2007: 423). Podejście uwrażliwione na historyczną zmienność czaso-przestrzennych doświadczeń podmiotu reprezentuje z kolei Marc Augé (Augé 2010). „Miejscom antropologicznym” autor przeciwstawia „nie-miejsca”, będące emblematycznymi przestrzeniami hipernowoczesności. W przeciwieństwie do miejsc antropologicznych, nie-miejsca nie są podporządkowane zasadom płynącym z lokalnej wiedzy przestrzennej, lecz ponadnarodowym kodom przestrzeni tranzytu. Nie-miejsca unieważniają lokalne tożsamości swoich użytkowników, przygotowując ich do „zamieszkiwania w pejzażach ruchu” (Urry 2009:109).

  1. Nowe koncepcje miejsca

Od lat 90. XX wieku sposób naukowego ujmowania miejsc i związków człowieka z jego otoczeniem przestrzennym ulega przekształceniom na skutek zmian, jakie do nauk społecznych i humanistyki wniosły nowe konceptualizacje życia społecznego, odpowiadające doświadczeniu epoki globalizacji ( Appadurai 2005 [1996]; Giddens 2001 [1991]; Lash 2009 [1994]; Massey 1994; Urry 2009 [2000]). Wpływ przemian w obrębie teorii społecznej i kulturowej na koncepcje miejsca polega na przejściu od idei statyczności do idei procesualności miejsca (Lewicka 2014:228, Massey 1994: 155). Oznacza to, że miejsca nie są już rozumiane jako residua esencjalistycznie pojmowanych wspólnot, lecz przestrzenie kulturowych procesów hybrydyzacji (tamże: 163). Istotny wpływ na sposób rozumienia miejsc w kategoriach „stawania się” i kulturowej otwartości, wywarły teorie postkolonialne, inspirowane zwrotem kulturowym. Wielu badaczy związanych z tą perspektywą krytycznie odnosi się do idei genius loci, proklamując w zamian tożsamościową „otwartość” miejsc i ideę „globalnego poczucia miejsca” (Massey 1994: 154, Mitchell 2008; Rewers 2009). Przejście od „klasycznej” do „progresywnej” koncepcji miejsca (Lewicka 2014: 228) wynikające z wyłonienia się nowych warunków geopolitycznych, pokazuje uwikłanie interesującego nas pojęcia w szerokie spektrum problemów współczesnej humanistyki i nauk społecznych. Podczas gdy w sporze między klasykami i progresywistami kluczową rolę odgrywały pojęcia wspólnoty, tożsamości i różnicy kulturowej, koncepcje miejsca formułowane w drugiej dekadzie XXI wieku (Wilken, Goggin 2012) nawiązują przede wszystkim do problemu medialnego zapośredniczenia doświadczeń czaso-przestrzennych podmiotu. Szczególne znaczenie ma pod tym względem rozwój technologii mobilnych. Umożliwiają one na przykład niemal jednoczesne doświadczanie materialności konkretnej lokalizacji i dzielenie się tym doświadczeniem w rzeczywistości wirtualnej. Włączenie wizualnych czy audialnych reprezentacji konkretnego miejsca w obieg wirtualny, nadaje mu społeczną widzialność, co wykorzystuje się na przykład w promocji konkretnych dzielnic miejskich. Medialne zapośredniczenie czaso-przestrzennych doświadczeń podmiotu rozszerza zakres praktyk symbolicznego naznaczania przestrzeni, pozwala na szybszy dostęp do informacji na temat konkretnej lokalizacji (augmented reality), pogłębiając jednocześnie afektywny charakter relacji człowieka z miejscem.

 

Bibliografia:

Appadurai A., Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przekł. Z. Pucek, Universitas, Kraków 2005.

Augé M. (2011), Nie-miejsca. Wprowadzenie do antropologii hipernowoczesności, przekł. R. Chymkowski, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.

Bańka A. (2002), Społeczna psychologia środowiskowa, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Barker Ch. (2005), Studia kulturowe. Teoria i praktyka, przekł. A. Sadza, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Bell P.A., Greene Th.C., Fisher J.D., Baum A. (2004), Psychologia środowiskowa, przekł. Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Castells M. (2007), Społeczeństwo sieci, przekł. M. Marody i in., Warszawa, PWN.

Lewicka M. (2008), Miasto jako przedmiot badań psychologii, w: B. Jałowiecki (red.) Miasto jako przedmiot badań naukowych w początkach XXI wieku, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Lewicka M. (2014), Miejsce, w: Modi Memorandi. Leksykon kultury pamięci, M. Saryusz-Wolska, Robert Traba (red.), Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Massey D. (1994), Space, place and gender, Minneapolis, University of Minnesota Press.

Mitchell D. (2008), Metaphors to Live By: Landscapes as Systems of Social Reproduction, w: M. Ryan (red.), Cultural Studies. An Anthology, Oxford, Blackwell Publishing.

Norberg-Schulz Ch. (2000), Bycie, przestrzeń i architektura, tłum. B. Gadomska, Warszawa Wydawnictwo Murator.

Norberg-Schulz Ch. (1980), Genius loci. Towards the Phenomenology of Architecture, New York: Rizzoli

Rewers E., Od miejskiego genius loci do miejskich oligopticonów, w: B. Gutowski (red.) Genius loci. Tożsamość miejsca w kontekście historycznym i współczesnym, Warszawa, Muzeum Pałac w Wilanowie.

Scott, A. J. (2000), The Cultural Economy of Cities, London, SAGE.

Smaldone D., Harris Ch., Sanyal N. (2008), The Role of Time in Developing Place Meanings, „Journal of Leisure Research”, vol. 40, no. 4.

Urry J. (2009), Socjologia mobilności, przekł. J. Stawiński, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe, PWN.

Wilken R., Goggin G. red. (2012), Mobile Technology and Place, New York-London, Routledge.

Yi-Fu T. (1987), Przestrzeń i miejsce, przekł. A. Morawińska, Warszawa, PIW.

Zukin S. (1995), The Cultures of Cities, Oxford, Blackwell Publishing.

Jadwiga Zimpel