Media mobilne

Media mobilne (mobile media) ogólne określenie mediów cyfrowych, z których użytkownicy korzystają za pomocą przenośnych urządzeń (telefony komórkowe, smartfony, laptopy, palmtopy, tablety, czytniki e-booków, konsole do gier, odtwarzacze muzyki itp.). Użycie tego określenia zazwyczaj implikuje założenie, że urządzenia te wykorzystywane są między innymi lub przede wszystkim do wymiany i dzielenia informacji w internecie.

Globalna skala wykorzystania urządzeń mobilnych rośnie, zaś liczba urządzeń stacjonarnych maleje. W styczniu 2015 roku globalna liczba internautów przekroczyła 3 miliardy, podczas gdy liczba aktywnych połączeń komórkowych była większa niż liczba ludzi na świecie. Media te konwergują ze sobą: obecnie już 33% światowych stron internetowych przeglądanych jest przez telefony komórkowe, a prognozy mówią, że w drugiej połowie 2016 roku internet będzie w ten sposób przeglądać 50% ludności świata [Digital, Social & Mobile Worldwide, 2015].

W Polsce odsetek stron internetowych przeglądanych przez telefony być w tym czasie nawet wyższy niż średnia światowa aż 46%. Na 38,5 mln Polaków 25,7 mln korzysta z internetu, z czego 15,9 mln czyni to mobilnie. Polacy najczęściej wykorzystują urządzenia mobilne do korzystania z usług bankowych (20%), mediów społecznościowych (16%), oglądania wideo w sieci (14%), lokalizacji swojego położenia (13%) i grania w gry mobilne (12%) [Digital, Social & Mobile Worldwide, 2015].   W miarę wzrostu udziału urządzeń mobilnych w ruchu sieciowym pojawiało się coraz więcej doniesień sugerujących, że ta innowacja techniczna generuje daleko idącą zmianę behawioralną i kulturową. Najwcześniej została ona zauważona i opisana w dziedzinach ekonomii i marketingu pod hasłem "mobilne jest inne" (mobile is different) [Ghose, Goldfarb, Han, 613]. Specyfiką praktyk mobilnych determinuje przede wszystkim niewielki rozmiar ekranu sprawiający, że urządzeń można używać w różnych warunkach, sytuacjach i okolicznościach. Wiąże się z tym zjawisko tzw. smart boredom, czyli wykorzystywania urządzeń mobilnych w każdej wolnej chwili, szczególnie zauważalnego w sytuacji krótkiego oczekiwania w przestrzeni publicznej, częstej w codziennym życiu miejskim [Harrison, 1-11]. Drugim ważnym elementem generującym zmianę jest fakt, że wzrost portabilności urządzeń odbył się kosztem zmniejszenia rozmiarów klawiatury, co w porównaniu z rozwiązaniami stacjonarnymi utrudniło typing. Determinowani przez te techniczne i sytuacyjne czynniki użytkownicy urządzeń mobilnych korzystają z nich w odmienny sposób. Szybciej podejmują decyzje, a także coraz mniej chętnie korzystają z wyszukiwarek sieciowych, porzucając je na rzecz rozwiązań dostarczających w krótkim czasie małych porcji skondensowanych i sprofilowanych informacji. Oczekują wyższego poziomu interaktywności, a także ułatwień w zakresie nawigacji w lokalnym otoczeniu, co wiąże się ze wspomnianą potrzebą profilowania informacji [Ghose, Goldfarb, Han, 613-631]. Coraz liczniejsze są badania potwierdzające daleko idącą przemianę praktyk medialnych w konsekwencji ich "mobilizacji". Dlatego niektórzy badacze postulują, by nie redukować pojęcia mediów mobilnych jedynie do wymiaru hardware, lecz by traktować je jako kompleksowe i potencjalnie autonomiczne platformy medialne składające się z poziomów hardware, software (ze szczególnym uwzględnieniem aplikacji) oraz środowiska [Kopecka-Piech, 2014].   Można wymienić następujące cechy mediów mobilnych, odróżniające je od rozwiązań bazujących na urządzeniach stacjonarnych:

  • Portabilność i po(d)ręczność. Wiążę się one z personalizacją urządzeń, dzięki której doświadczenie korzystania z tej formy zapośredniczenia komunikacyjnego nabiera osobistego, a nawet intymnego charakteru. Z urządzeń mobilnych w odróżnieniu od stacjonarnych rzadko korzysta więcej niż jeden użytkownik. Skutkuje to zwiększonym poczuciem prywatności oraz wspomnianą personalizacją urządzenia, którą ułatwia elastyczność ustawień oraz designu (szczególny nacisk na interaktywność i projektowanie user experience). Do głosu dochodzą tu również indywidualne potrzeby estetyczne użytkowników realizowane poprzez prosumpcjonistyczną aranżacją wyglądu urządzenia (dobór dodatków sprzętowych i różnego rodzaju akcesoriów) [Horst, Hjorth, 87-100].
  • Wielofunkcyjność. Urządzenia mobilne nie tylko posiadają coraz więcej funkcji realizowanych dzięki kompaktowo wbudowanym kamerom, aparatom fotograficznym, żyroskopom, akcelerometrom, GPS-om itp., ale także oferują wybór spośród kilku metod łączenia się z internetem (Wi-Fi, 3G, 4G, LTE, Bluetooth), co pozwala dostosować sposób działania urządzenia do zmieniającej się lokalizacji i warunków. Powoduje to dużą fleksybilność tej formy komunikacji, zarówno w wymiarze łączenia komponentu głosowego z tekstowym i audiowizualnym, jak i wyboru jej modelu (jeden-do-jednego, jeden-do-wielu, wielu-do-wielu) [Kopecka-Piech, 2014].
  • Centrum urządzeń mobilnych stanowił dotykowe, intuicyjne ekrany łączące funkcje monitora, myszy, wyświetlacza obiektywu oraz klawiatury. W połączeniu z ich niewielkimi rozmiarami skutkuje to zepchnięciem typingu z pozycji dominującej praktyki komunikacyjnej [Verhoeff, 89-92].
  • Aplikacyjność, czyli wzrost roli oprogramowania dedykowanego urządzeniom przenośnym. Niektórzy badacze uważają, że aplikacje mobilne zaczynają tworzyć autonomiczne, choć nie hermetyczne środowisko komunikacyjne [Kopecka-Piech, 2012]. Aplikacje mają charakter zadaniowy i tematyczny. Spośród nich szczególne znaczenie rynkowe mają tzw. strony lekkie (light websites), strony mobilne oraz aplikacje klienckie tworzone przez firmy i instytucje w celu obsługi rosnącej liczby osób korzystajacych z urządzeń przenośnych. W stosunku do ilości praktyk web-based rośnie ilość praktyk app-based i mobile-based, jednak trudno mówić w tym kontekście o dominacji platform "appnatywnych", czyli takich, z których można korzystać wyłącznie poprzez aplikacje mobilne, dochodzi tu bowiem do obustronnej translacji. Platformy wyjściowo app-based posiadają wersje sieciowe, natomiast web-based rutynowo już oferują aplikacyjne rozszerzenia, dostosowujące ich treść i formę do urządzeń mobilnych.
  • Powszechność translacji web-app jest jednym z przejawów konwergencji mediów mobilnych. Paul Levinson mówi w tym kontekście o fenomenie nowych mediów, które równocześnie konkurują i są synergicznie powiązane zarówno ze sobą nawzajem, jak i ze "starymi" i "nowymi" mediami [Levinson, 11-13]. To rozumienie konwergencji należy jednak rozszerzyć o jej bardzo istotny wymiar lokacyjny.
  • Lokacyjność. Mobilne media (geo)loka(liza)cyjne, czyli posiadające możliwość określania geograficznego położenia urządzenia, a tym samym i jego użytkownika, są uważane niekiedy za odmianę mediów mobilnych, a niekiedy za funkcjonalność mediów sieciowych [Nacher, 198]. Nasycenie przestrzeni fizykalnej mediami lokacyjnymi powoduje formowanie się hybrydalnej, interaktywnej w czasie rzeczywistym trzeciej przestrzeni, mediującej między wymiarem materialnym a wirtualnym i określanej jako rozszerzona rzeczywistość (augmented reality) [Azuma, 356]. Warunkuje ją coraz częstsza obecność w przestrzeni materialnej elementów mediatyzacyjnych w postaci kodów (np. QR), tagów czy linków, a ze strony cyfrowych platform i aplikacji  promowanie praktyki "meldowania się" (check-in). W efekcie użytkownik mediów mobilnych nieustannie oscyluje między trzema konwergującymi warstwami rzeczywistości [Kopecka-Piech, 2014].
  • Z lokacyjnością mediów mobilnych wiąże się multispecjalność społecznego funkcjonowania ich użytkowników. Zaangażowanie generowane przez media mobilne ma charakter polisensoryczny i wiąże się ze stanem pozornej dystrakcji, która jest rzeczywistości formą podziału uwagi między wspomniane trzy przestrzenie. Użytkownik notorycznie działa na ich pograniczu, co wiąże się z rosnącym znaczeniem obszarów in-betweens [Kopecka-Piech, 2014].
  • Permanentność dostępu. Media mobilne nie są w stanie funkcjonować w powyżej opisany sposób bez nieustannego przepływu informacji, który warunkuje szybkość, natychmiastowość i ciągłość dostępu. Ten wymóg wiąże się z intensywnym rozwojem infrastruktury, znaczącym spadkiem cen dostaw internetu, a także zmianę sposobu myślenia na temat jego społecznej roli (pojawiają się nawet propozycje, aby uznać dostęp za jedno z praw człowieka [United Nations, General Assembly, A/HRC/17/27, 16 May 2011]).
  • Mobile social networking. Partycypacja w mediach społecznościowych  szczególnie za pośrednictwem aplikacji zapewniających szybki i częsty dostęp w czasie rzeczywistym jest jedną z najczęstszych i najbardziej charakterystycznych praktyk mobilnych.

Media mobilne niewątpliwie przekształcają praktyki życia codziennego coraz większej liczby ludzi [Farman, 36] Odgrywają również pewną  być może początkowo nieco przeszacowywaną [Rheingold]  rolę w animacji życia politycznego (tzw. arabska wiosna, protesty na Wall Street). Szczególnie silny wpływ wywierają na społeczne funkcjonowanie osób młodych, które używają spersonalizowanych mediów mobilnych do separacji od środowiska rodzinnego, budowania indywidualnej i grupowej tożsamości oraz sieci społecznych. Dzięki nim młodzi ludzie mogą rozwijać własne kanały komunikacyjne i opracowywać sposoby używania mediów, decydując w historycznie bezprecedensowy sposób o kształcie swojego milieu [Gardner, Davis].   

Bibliografia

Azuma, Ronald T., A Survey of Augmented Reality, w: “Presence: Teleoperators and Virtual Environments” Vol. 6, No. 4 (August 1997), ss. 355-385

Raport Digital, Social & Mobile Worldwide in 2015, 21 stycznia 2015, za: http://www.slideshare.net/wearesocialsg/digital-social-mobile-in-2015

Jason Farman, Mobile Interface Theory: Embodied Space and Locative Media, Routledge, Duluth 2012

Gardner, Howard, Davis, Katie, The App Generation: How Today's Youth Navigate Identity, Intimacy, and Imagination in a Digital World, Yale University Press, New Haven 2013

Ghose Anindya, Goldfarb Avi, Han, Sang Pil, How Is the Mobile Internet Different? Search Costs and Local Activities, w: “Information Systems Research”, Vol. 24, No. 3 (September 2013), ss. 613-631

Harrison, Dominic, Digital Trends Forecast 2012, https://www.esomar.org/web/research_papers/Business-Trends_2292_Digital-trends-forecast-2012.php

Horst, Heather, Hjorth, Larissa, Engaging Practices: Doing Personalized Media, w: “The Sage Handbook of Digital Technology Research”, Price, Sara, Jewitt, Carey, Brown, Barry (eds.), SAGE Publications, 2013

Kopecka-Piech, Katarzyna, Mediatyzacja w ruchu, czyli kształtowanie się kultury medialnej mobilności, w: „Kultura i Historia”, 31 stycznia 2014, http://www.kulturaihistoria.umcs.lublin.pl/archives/5065

Kopecka-Piech, Katarzyna, Mobilne media miejskie, w: „Studia Medioznawcze” nr 3/2012, ss. 111-128

Levinson, Paul, Nowe nowe media, przeł. Maria Zawadzka, Kraków, WAM 2010

Nacher, Anna, Geomedia – między mediami a lokalizacją, w: „Kulturowe kody technologii cyfrowych”, red. Piotr Celiński, Wydawnictwo WSPA, Lublin 2011, ss. 199-208

Rheingold, Howard, Smart Mobs: The Next Social Revolution, Cambridge, Perseus Publishing, 2002

Verhoeff, Nanna, Mobile Screens. The Visual Regime of Navigation, Amsterdam University Press, Amsterdam 2012

Report of the Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression, Frank La Rue, United Nations, General Assembly, A/HRC/17/27, 16 May 2011

Magdalena Kamińska